O metodzie Tomatisa

Metoda Tomatisa została opracowana przez francuskiego lekarza otorynolaryngologa Alfreda Tomatisa (1920–2001). Jej podstawą jest szczególne spojrzenie na słuchanie – nie tylko jako zdolność odbierania dźwięków, ale jako aktywny proces związany z uwagą, komunikacją, głosem i funkcjonowaniem człowieka.

Alfred Tomatis przez wiele lat prowadził obserwacje i badania dotyczące zależności pomiędzy uchem, głosem i sposobem słuchania. Na tej podstawie rozwijał koncepcję, którą określał jako reedukację lub edukację słuchania. Z czasem powstał system pracy wykorzystujący odpowiednio przygotowany materiał dźwiękowy oraz specjalistyczne urządzenie określane jako Ucho Elektroniczne z efektem Tomatisa.

Kim był Alfred Tomatis?

Alfred Tomatis był francuskim lekarzem specjalizującym się w otorynolaryngologii. Jego zainteresowania wykraczały jednak poza klasyczne badanie słuchu. Szczególną uwagę poświęcał zależnościom pomiędzy słuchaniem, głosem i sposobem funkcjonowania człowieka.

W swoich pracach zwracał uwagę na to, że sposób, w jaki człowiek słucha, może mieć znaczenie dla sposobu, w jaki posługuje się własnym głosem. Interesowała go również rola ucha w procesie komunikacji oraz w odbiorze i przetwarzaniu informacji dźwiękowych.

Z tych obserwacji rozwinęła się koncepcja, którą później nazwano metodą Tomatisa. Jej założenia były rozwijane przez Tomatisa przez kolejne dekady jego pracy i stały się podstawą określonego sposobu prowadzenia treningu słuchowego.

Słyszenie a słuchanie

Jednym z najważniejszych rozróżnień w koncepcji Tomatisa jest różnica pomiędzy słyszeniem a słuchaniem. Słyszenie można rozumieć jako zdolność odbierania bodźców dźwiękowych. Słuchanie oznacza natomiast aktywne skierowanie uwagi na określony dźwięk lub informację.

Człowiek może więc słyszeć wiele dźwięków jednocześnie, ale nie wszystkie muszą znajdować się w centrum jego uwagi. W codziennym życiu nieustannie wybieramy informacje, na których chcemy się skoncentrować – głos osoby, z którą rozmawiamy, muzykę, polecenie nauczyciela albo dźwięki znajdujące się w otoczeniu.

Właśnie dlatego metoda Tomatisa koncentruje się na jakości procesu słuchania, a nie wyłącznie na samym progu słyszenia. Jest to jedna z podstawowych idei, które odróżniają tę koncepcję od standardowego badania audiometrycznego.

Ucho, głos i informacja zwrotna

Szczególne miejsce w pracach Alfreda Tomatisa zajmowała relacja pomiędzy słuchaniem a głosem. Człowiek słyszy nie tylko dźwięki pochodzące z otoczenia, ale również własny głos.

Głos jest więc częścią swoistego systemu informacji zwrotnej. Mówimy, słyszymy własną wypowiedź i na tej podstawie możemy w sposób ciągły kontrolować oraz modyfikować sposób mówienia.

Tomatis prowadził doświadczenia, w których zmiana sposobu, w jaki osoba słyszy własny głos, wpływała na jego emisję. Obserwacje te stały się jednym z fundamentów jego koncepcji dotyczącej związku pomiędzy uchem, głosem i słuchaniem.

Na czym polega metoda Tomatisa?

Metoda Tomatisa jest formą treningu słuchowego opartą na kontrolowanym słuchaniu odpowiednio przygotowanego materiału dźwiękowego. W klasycznym ujęciu wykorzystywana jest muzyka, głos oraz specjalistyczny system przetwarzania dźwięku.

Istotnym elementem jest sposób, w jaki dźwięk jest podawany osobie uczestniczącej w sesji. W zależności od programu może być on filtrowany, modyfikowany oraz przełączany pomiędzy różnymi drogami przewodzenia dźwięku.

Celem takiej pracy nie jest po prostu słuchanie muzyki. Chodzi o stworzenie określonych warunków słuchowych, które mają angażować uwagę słuchową i umożliwiać systematyczny trening według założeń metody.

Ucho Elektroniczne

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów metody Tomatisa jest urządzenie określane jako Ucho Elektroniczne. Zostało ono opracowane przez Alfreda Tomatisa jako narzędzie umożliwiające odpowiednie przetwarzanie i przekazywanie materiału dźwiękowego.

W klasycznym systemie Ucho Elektroniczne wykorzystuje między innymi filtry, opóźnienie oraz przełączanie pomiędzy drogą powietrzną i kostną. Dzięki temu sposób podawania dźwięku może być zmieniany w trakcie słuchania.

Besson of Switzerland, producent specjalistycznego sprzętu związanego z metodą Tomatisa, podaje, że współczesne urządzenia analogowe zachowują podstawowe rozwiązania konstrukcyjne związane z pierwotnym Uchem Elektronicznym Alfreda Tomatisa.

Przewodnictwo powietrzne i kostne

W metodzie Tomatisa znaczenie ma nie tylko dźwięk docierający do ucha drogą powietrzną. Wykorzystywane jest również przewodnictwo kostne, w którym drgania są przekazywane przez kości czaszki.

W specjalistycznych słuchawkach stosowanych w klasycznym systemie Tomatisa znajdują się elementy umożliwiające wykorzystanie obu sposobów przekazywania sygnału. Pozwala to na realizowanie określonych etapów programu zgodnie z założeniami metody.

Warto podkreślić, że jest to rozwiązanie charakterystyczne dla profesjonalnego systemu treningu słuchowego i nie należy utożsamiać go ze zwykłym słuchaniem muzyki przez standardowe słuchawki.

Muzyka i głos

Materiał dźwiękowy wykorzystywany w metodzie może obejmować muzykę oraz głos. W klasycznej koncepcji Tomatisa szczególne znaczenie przypisywano muzyce Mozarta, a także odpowiednio przygotowanemu głosowi.

Ważne jest jednak to, że w metodzie nie chodzi wyłącznie o wybór konkretnego utworu muzycznego. Znaczenie ma sposób jego przygotowania oraz sposób przekazywania dźwięku przez Ucho Elektroniczne.

W przypadku pracy z głosem możliwe jest wykorzystanie mikrofonu i odpowiedniego systemu przetwarzania sygnału. Takie rozwiązania są związane z aktywną częścią pracy opisanej w koncepcji Tomatisa.

Trening słuchania

Sesje metody Tomatisa mają charakter zaplanowanego treningu. Nie są przypadkowym słuchaniem muzyki ani jednorazowym ćwiczeniem. Program powinien być przygotowany odpowiednio do osoby, jej wieku, celu pracy oraz sposobu funkcjonowania.

W tradycji metody istotną rolę odgrywa również ocena sposobu słuchania. W systemie Tomatisa stosowany jest między innymi test słuchania, który ma dostarczać informacji wykorzystywanych przy planowaniu pracy.

Wyniki takiej oceny nie powinny być jednak utożsamiane z klasycznym badaniem słuchu wykonywanym przez lekarza lub audiologa. Test słuchania w metodzie Tomatisa ma inne założenia i pełni inną funkcję.

Dla kogo może być interesująca metoda Tomatisa?

Metoda Tomatisa jest stosowana w różnych obszarach pracy z dziećmi, młodzieżą i dorosłymi. W materiałach poświęconych metodzie wymienia się między innymi obszary związane z nauką, koncentracją, komunikacją, głosem, językami obcymi, muzyką oraz aktywnością ruchową.

Nie oznacza to jednak, że metoda jest uniwersalnym rozwiązaniem wszystkich trudności występujących w tych obszarach. Każda osoba powinna być traktowana indywidualnie, a decyzja o zastosowaniu treningu powinna uwzględniać jej potrzeby oraz dostępne inne formy wsparcia.

Metoda Tomatisa może być więc rozpatrywana jako określona forma pracy ze słuchaniem, a nie jako zamiennik diagnostyki medycznej, psychologicznej, pedagogicznej, logopedycznej czy audiologicznej.

Metoda Tomatisa a rozwój człowieka

Słuchanie towarzyszy człowiekowi od najwcześniejszych etapów życia. Dźwięki są obecne w komunikacji, nauce, relacjach społecznych, muzyce i codziennym funkcjonowaniu.

Z tego punktu widzenia rozwijanie świadomego słuchania może być interesujące nie tylko w sytuacji występowania określonych trudności. Może również stanowić element pracy nad własnym głosem, komunikacją, nauką języków czy przygotowaniem osób wykorzystujących głos zawodowo.

Takie szerokie rozumienie słuchania było jednym z charakterystycznych elementów myślenia Alfreda Tomatisa. Nie ograniczał on zainteresowania uchem do samej zdolności odbierania dźwięku, ale postrzegał je jako ważny element procesu komunikacji i funkcjonowania człowieka.

Metoda Tomatisa nie jest zwykłym słuchaniem muzyki

Z zewnątrz sesja może wyglądać jak spokojne słuchanie muzyki przez słuchawki. W rzeczywistości metoda opiera się na określonym systemie pracy, odpowiednim materiale dźwiękowym oraz specjalistycznym sprzęcie.

W klasycznym podejściu szczególne znaczenie ma Ucho Elektroniczne z efektem Tomatisa. Urządzenie umożliwia określone modyfikowanie sygnału i jego przekazywanie drogą powietrzną oraz kostną. Według Besson of Switzerland współczesne urządzenia analogowe są przeznaczone do pracy profesjonalnej i powinny być używane przez osoby odpowiednio przeszkolone.

Indywidualne podejście

Nie istnieje jeden sposób pracy odpowiedni dla każdej osoby. Wiek, doświadczenia, sposób reagowania na dźwięki, możliwości koncentracji oraz cel uczestnictwa mogą być różne.

Dlatego odpowiedzialne stosowanie metody wymaga obserwacji osoby uczestniczącej w programie i dostosowania sposobu pracy do jej sytuacji. Ważne jest również jasne określenie, czego dotyczy proponowany program i czego można od niego oczekiwać.

Szczególnie istotne jest unikanie obietnic szybkiego lub gwarantowanego efektu. Trening słuchowy nie powinien być przedstawiany jako rozwiązanie wszystkich problemów związanych z nauką, rozwojem, komunikacją czy funkcjonowaniem człowieka.

Metoda Tomatisa a inne formy wsparcia

W zależności od potrzeb osoba może równocześnie korzystać z innych form pomocy. Mogą to być między innymi konsultacje lekarskie, audiologiczne, psychologiczne, logopedyczne, pedagogiczne czy fizjoterapeutyczne.

Metoda Tomatisa nie powinna zastępować koniecznej diagnostyki ani zaleconego leczenia. Jeżeli pojawiają się niepokojące objawy dotyczące słuchu, rozwoju, mowy, zachowania lub funkcjonowania dziecka czy osoby dorosłej, właściwym krokiem jest konsultacja z odpowiednim specjalistą.

W takim ujęciu metoda Tomatisa może być traktowana jako dodatkowa, określona forma pracy ze słuchaniem, której zastosowanie powinno być świadomą decyzją opartą na rzeczywistych potrzebach danej osoby.

Co wyróżnia podejście Tomatisa?

Najbardziej charakterystycznym elementem metody jest skupienie uwagi na samym procesie słuchania oraz na relacji pomiędzy słuchaniem, głosem i sposobem funkcjonowania człowieka.

Drugim ważnym elementem jest wykorzystanie specjalistycznego systemu przetwarzania dźwięku – Ucha Elektronicznego – które w klasycznej wersji metody umożliwia między innymi filtrowanie, przełączanie oraz wykorzystanie przewodnictwa kostnego.

Trzecim elementem jest systematyczność. Metoda nie zakłada pojedynczego ćwiczenia, lecz zaplanowany proces treningowy, w którym sposób pracy może być stopniowo dostosowywany do osoby uczestniczącej w programie.

Warto zacząć od pytania: jak słuchamy?

Pytanie „czy słyszę?” jest tylko jednym z możliwych pytań dotyczących naszego kontaktu z dźwiękiem. Równie interesujące może być pytanie: „jak słucham?”.

Czy potrafię skupić się na głosie jednej osoby, kiedy wokół jest hałas? Czy łatwo utrzymuję uwagę podczas dłuższej wypowiedzi? Jak reaguję na własny głos? Czy sposób słuchania zmienia się w zależności od sytuacji? To właśnie wokół takich pytań rozwijała się koncepcja Alfreda Tomatisa.

Metoda Tomatisa jest więc przede wszystkim określonym sposobem rozumienia i treningu słuchania. Jej poznanie warto rozpocząć od zrozumienia podstaw tej koncepcji, jej możliwości oraz jej ograniczeń. Świadome podejście pozwala lepiej ocenić, czy taka forma pracy odpowiada konkretnym potrzebom.